ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Ο «Διάλογος» του Σολωμού αποτελεί μίμηση του έργου Dialogo sulle lingue (Διάλογος περί των γλωσσών) του Ιταλού λογίου του 16ου αιώνα Speroni, ο οποίος είχε υποστηρίξει τα ιταλικά (τοσκανικά) έναντι των λατινικών. Υπάρχει και εκεί ένας λογιότατος. Ο Σολωμός αναπτύσσει τις απόψεις του γύρω από το νεοελληνικό γλωσσικό πρόβλημα. Αναφορές σε γεγονότα της Επανάστασης δείχνουν ότι ο «Διάλογος» γραφόταν από τον Απρίλιο έως το καλοκαίρι του 1824. Όπως βλέπουμε στα Αυτόγραφα, οι διαλεγόμενοι ήταν ο Ποιητής, ο Σπ. Τρικούπης (στην τελική γραφή: Φίλος) και ο Σοφολογιότατος. Πράγματι ο Τρικούπης ήταν στη Ζάκυνθο την άνοιξη του 1824.
Ένα αντίγραφο του «Διαλόγου» γραμμένο από τον φίλο του Σολωμού Σπυρίδωνα Πήλικα (νομικό, αργότερα καθηγητή του Πανεπιστημίου στην Αθήνα και πολιτικό), δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην έκδοση του Πολυλά. Η πληροφορία ότι είχαν χαθεί ένα ή δύο «τετράδια» από το αρχικό χειρόγραφο (και ότι επομένως ο «Διάλογος», όπως εκδόθηκε, είναι ελλιπής), δεν στηρίζεται σε τίποτε. Δεν διαπιστώνονται στο έργο φραστικά ή νοηματικά κενά, και η επιχειρηματολογία υπέρ της δημοτικής είναι πλήρης. Ο «Διάλογος» επρόκειτο να δημοσιευθεί μαζί με μια νεοελληνική γραμματική του Ιταλού Grassetti, όσο ζούσε ο Σολωμός, αλλά τελικά η γραμματική δημοσιεύθηκε χωρίς τον «Διάλογο».
Το ιταλικό «motto» του έργου προέρχεται από τον Dante (Purgatorio, XXVI 121-123) και χρησιμοποιείται από τον Σολωμό με την έννοια ότι οι οπαδοί της καθαρεύουσας προσέχουν τις λέξεις, τους τύπους (της αρχαίας γλώσσας) περισσότερο από την πραγματικότητα, και σχημάτισαν τη γνώμη τους χωρίς να ακούσουν τι λέει η τέχνη του λόγου και χωρίς να σκεφθούν.