ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΣΤ΄, Ζ΄, Η΄

Ο Lesky παρατηρεί εύστοχα πως ο Πολύβιος έγραψε το έργο του με την πεποίθηση πως η μοίρα αυτής της ώρας του κόσμου λεγόταν Ρώμη. Είναι, αλήθεια, πολύς ο θαυμασμός του για τους πολιτειακούς της θεσμούς, που της έδιναν, τουλάχιστον ως τότε, αυτή την αρράγιστη συνοχή. (Στα ώριμά του πάντως χρόνια δείχνει απαισιόδοξος για την τύχη και του κράτους αυτού). Είναι φανερό πως επιθυμούσε ανάλογο πολίτευμα και για την Ελλάδα, αν ήταν, βέβαια, να σωθεί. Οι τότε καιροί τον δικαίωσαν. Ο σημερινός όμως αναγνώστης, ο εξαιρετικά ευαίσθητος και τρωτός, που τα θηριώδη κράτη –το «θηριώδη» όχι σαν προσδιορισμός έκτασης, αλλά σαν προσπάθεια ν’ ακουστεί η λέξη κράτος με τον αισχυλικό της ήχο– απειλούν να τον ισοπεδώσουν και να τον αλλοτριώσουν ολοκληρωτικά, έχει να προβάλει πάντα το ερωτηματικό: άξιζε εκείνη η σιδερένια κοσμοκρατορία, ας είναι και με την pax Romana της, περισσότερο από την ελεύθερη αναπνοή των πολιτών και των πιο ταπεινών ελληνικών πόλεων;

Υπάρχει μια απάντηση, έμμεση και οπωσδήποτε οδυνηρή, στον ίδιο τον Πολύβιο: «Ο πόλεμος είναι τρομερό πράγμα, όχι όμως τόσο τρομερό, ώστε να υπομείνουμε τα πάντα προκειμένου να τον αποφύγουμε» (4, 31, 3).

 Ο τόπος αυτός, παρά τις αναπόφευκτες διαλείψεις, τήρησε πιστά τούτη τη διδαχή.

1971,  Ν. Δ. Τ.